आपली जीभ म्हणजेच रसना!

जीभेसमंधी आज आपण जाणून घेऊ………

आपल्याला तपासताना डॉक्‍टर आपल्याला जीभ दाखवायला सांगतात. हा अनुभव बहुतेकांना आला असेल. जिभेचा संबंध अन्नाची चव घेण्याशी असतो आणि बोलताना जीभ महत्त्वाचे कार्य करते हेदेखील सर्वांना माहीत असावे.

सामान्यपणे आपली जीभ आपल्या मुखाच्या पोकळीच्या आतच असते. मानवी जीभ दहा सेंटिमीटर लांब असते आणि जिभेचे वजन 56 ग्रॅम असते. इतर प्राण्यांमध्ये जीभ दुसरी कामे करताना दिसते.

Loading...

बेडूक आपल्या जिभेने कीटकांना पकडू शकतो. सापाची जीभ अंधारात आजूबाजूच्या वस्तूंना स्पर्श करीत मार्ग काढण्यास मदत करू शकते. माणसाची जीभदेखील चव आणि वाचा याखेरीज इतर महत्त्वाची कार्ये करते.

Loading...

आपण अन्न चावून खातो तेव्हा तोंडातल्या तोंडात एका बाजूने दुसरीकडे अन्न सारखे फिरवले जाते. या फिरवण्यामुळे अन्न सगळ्या बाजूने चांगले चावले जाते. असे चांगले चावून मऊ झालेल्या अन्नात लाळ व्यवस्थित मिसळू शकते.

लाळेत महत्त्वाचे विकर असते. टायलिन या नावाने ते ओळखले जाते.
हे टायलीन विकर (इन्झाईम) कर्बोदकांच्या पचनात महत्त्वाचे कार्य करते.

नीट चावून मऊ झालेल्या अन्नात लाळ मिसळण्याने कर्बोदकांच्या पचनाला सुरवात होते. कर्बोदक नीट न पचताच आंतड्यात गेली, तर ती शोषली जात नाहीत. न शोषली गेलेली कर्बोदके मोठ्या आतड्यात जातात.

तेथील जिवाणू (बॅक्‍टेरिया) या कर्बोदकांचे विघटन करतात. या प्रक्रियेतून अखेर मिथेन हा वायू तयार होतो. या वायूला दुर्गंधी नसते; परंतु “वारा सरताना‘ हा वायू आवाज करतो. त्यामुळे व्यक्तीला ओशाळल्यागत होते.

कर्बोदकांच्या चांगल्या पचनाची सुरवात आपल्या मुखात होण्यात जिभेचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. आपल्या मुखाच्या पोकळीत जिभेचे टोक दात, हिरड्या, मुखाचे छप्पर, ओठ येथे असलेले सर्व पदार्थ गिळते.

अशा रीतीने आपल्या मुखाच्या आतील स्वच्छता ठेवण्याचे कार्य जीभ सतत करीत असते..जिभेचे आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे अन्न गिळण्याची सुरवात करणे हे होय. जिभेचा पुढचा भाग (टोक व शेजारचा भाग) मुखाच्या छपरावर घट्ट दाबला जातो.

जिभेचा मागचा भाग उचलला जातो. आता चावून मऊ व लाळ मिसळून ओला झालेला घास घशाकडे ढकलला जातो. इथून तो अन्ननलिकेकडे घसाच्या स्नायूंच्या आकुंचनाने नेला जातो.

या कार्यात विविध स्नायूंच्या आकुंचन व प्रसरणाच्या वेळचा ताल अचूकपणे सांभाळला जाणे आवश्‍यक असते. गर्भावस्थेतच ही क्रिया करण्याचे प्रशिक्षण अर्भकाला मिळालेले असते. त्यामुळे जन्मल्या जन्मल्याच मूल स्तनपान करू शकते.

दूध चोखणे, गिळणे या प्रतिक्षिप्त क्रिया मानवी व इतर प्राण्यांच्या जीवनाच्या सुरवातीलाच किती महत्त्वाच्या आहेत, हे सांगावयालाच नको..जिभेचे स्थान वैखरी वाचेत असल्याचे आपण जाणतोच. आपण वाचेच्या चार स्थित्या किंवा पायऱ्या मानतो.

परा, पश्‍यंती, मध्यमा आणि वैखरी. आपल्याला स्वतःला आणि इतरांना ऐकू येणारी वाचा ती वैखरी वाचा होय. उच्चार स्पष्ट येण्याकरिता जिभेच्या स्नायूंना प्रयत्नपूर्वक शिकवावे लागते. आपल्या जिभेच्या कार्याने आपण विविध प्रकारचे आवाज काढू शकतो. बोलताना स्वरयंत्रणा, फुफ्फुसे, नाक व नाकाजवळील पोकळ्या (सायनसेस).

घसा, दात, ओठ इत्यादी अनेक अवयवांची साथ घेऊन जीभ आपले कार्य करीत असते. बोलत असताना आणि अन्नाचा घास एका बाजूने दुसरीकडे नेताना जीभ दाताखाली सापडून जखम होण्याची भीती सारखी असते.

अशी दुखापत होऊ नये ही काळजीदेखील जिभेचे स्नायू अनैच्छिक प्रतिक्षिप्त क्रियेने घेत असतात..जिभेच्या बाहेरच्या बाजूने पातळ त्वचा असते. आतून स्नायू, रक्‍तवाहिन्या आणि ज्ञानतंतूच्या शिरा असतात.

जिभेच्या वरच्या भागावर छोटे छोटे उंचवटे असतात. या उंचवट्यातील काही उंचवटे चव समजण्याच्या क्रियेत महत्त्वाचा भाग घेतात. त्यांना टेस्ट बडस्‌ म्हणतात या टेस्ट बडमधील पेशी रासायनिक क्रियेमार्फत “चवीचे‘ वेगळे वेगळे प्रकार ठरवितात.

हे टेस्ट बडस्‌ जिभेप्रमाणे मुखाच्या पोकळीच्या अस्तरात सर्वत्र असतात. अन्नाला वेगळी वेगळी चव समजते, त्यात या टेस्ट बडस्‌च्या जोडीला वासाचेदेखील महत्त्व असते. चवदेखील चार प्रकारची आहे, असे शास्त्र मानते.

आंबट चव ही ऍसिड (आम्लता) मुळे समजते. खारट चव विविध क्षारांमुळे जाणवते. गोड चव कोणत्याही एका विशिष्ट प्रकारच्या रासायनिक रेणूमुळे निर्माण होत नाही.

काही रासायनिक रेणूंची चव गोड लागते; परंतु साखरेच्या रेणूप्रमाणे हे पदार्थ उष्मांक निर्माण करू शकत नाहीत. त्यामुळे ज्यांना आपले वजन कमी करावयाचे आहे, अशा व्यक्तींना हे कृत्रिम गोडी आणणारे (आर्टिफीशियल स्वीटनर्स) घटक वापरता येतात.

या रेणूच्या वापरातून पोटात वायू (गॅसेस) मात्र निर्माण होतात. कडू चवदेखील अनेक प्रकारच्या रासायनिक रेणूंमुळे जाणवते. यांपैकी अल्कलॉईडस प्रकारचे रेणू अनेक औषधांत असतात.

उदाहरणार्थ क्विनीन, कॅफेन, स्ट्रिकवीन किंवा निकोटिन. तिखट ही वेगळी “चव‘ नसून, काही रेणू आपल्या जिभेवरील ज्ञानतंतूंच्या टोकाला झोंबतात, त्यातून तिखट जाणवते. चव समजण्याकरता अन्नाचे हे विशिष्ट रासायनिक रेणू विरघळणे आवश्‍यक असते.

हे काम लाळ करते. कोणत्याही कारणाने तोंड कोरडे पडले (लाळ सुटणे थांबते) तर अन्नाची चव कळेनाशी होते. त्यातून लाळ न सुटल्यामुळे जिभेवर मृत पेशीचे किटण जमले, तर त्या मृत पेशीतील काही रसायनांचे विघटन होऊन कडू चव असणारे रेणू निर्माण होतात.

व तोंडात कडू चव जाणवत राहते. अनेक औषधांचादेखील असा परिणाम असतो. माणसामाणसात त्याच अन्नाला वेगळी वेगळी चव जाणवते. पालक काहींना चवदार वाटतो, तर इतरांना कडू लागतो. अर्थात तोच पदार्थ काहींना आवडतो; इतरांना आवडत नाही.

शिवाय आवडीनावडीचे प्रकार मानसिक अनुभवावरही अवलंबून असतात. त्यामुळे आवडीनावडी बदलू शकतात. तरुण वयात गोड न आवडणाऱ्या व्यक्‍तींना वार्धक्‍य जसे जवळ येऊ लागते, तसे गोड पदार्थ आवडू लागतात.

हा अनेकांचा अनुभव असतो..डॉक्‍टर तपासताना जीभ बघतात याचे कारण जिभेच्या रंगावरून बरीच माहिती मिळू शकते. मुख्यत्वे रक्तक्षय (ऍनिमिया) सहज कळतो. काहींची जीभ पांढरी असते, त्याचे प्रमुख कारण शरीरात पाण्याची कमतरता झालेली असते.

या पांढऱ्या जिभेवर बुरशी वाढली तर ती काळी दिसते. काही व्यक्तींना पदार्थाची चव बदललेली वाटते. साखर नकोशी वाटते. पेपरमिट खारट लागू लागते. आहारात जस्ताचा अभाव होण्याने असे होते.

 

जीभ हा आपल्या शरीराचा महत्त्वाचा भाग आहे. जिभेची विविध कार्ये जाणून घ्यावीत व जिभेला योग्य तो आदराचे स्थान द्यावे..शरीरात वाढलेली उष्णता, बी १२ हे जीवनसत्व आणि अन्य पोषक द्रव्यांचा अभाव, फंगल इन्फेक्शन, दातांचे विकार, पोटाच्या तक्रारी अशा अनेक कारणांमुळे तोंड येण्याचा आजार होतो.

या दुखण्याकडे किरकोळ समजून दुर्लक्ष करण्याकडेच बहुतेक लोकांचा कल असतो; परंतु या लहानशा आजाराचा त्रास खूप होतो. नीट खाता पिता तर येत नाहीच, पण नीट बोलताही येत नाही. वारंवार तोंड येण्याचा त्रास होणे हा प्रकृतीच्या दृष्टीने धोक्याचा इशारा असू शकतो.

त्यामुळे वेळीच त्याच्या मुळाशी असणारे कारण शोधून त्यावर योग्य ते उपचार घेणे आणि तोंड येण्याच्या मूळ कारणाचे निराकरण करणे महत्त्वाचे असते.

आपल्यापैकी जवळपास प्रत्येकालाच कधी ना कधी तोंड येणे या प्रकाराचा अनुभव आलेला असतो. तोंडाच्या आतील भागात फोड येणे, लाल होणे, काहीही खाताना जिभेची, हिरड्यांची आग होणे, तिखट, खारट, आंबट या चवी जराही सहन न होणे अशा तक्रारी यात जाणवतात.

म्हटलं तर हे दुखणे फार मोठे नसते. पण त्याचा त्रास खूप होतो. या आजाराचे मूळ कशात असते आणि त्यावर उपाय कोणते आहेत, हे जाणून घेऊ..शरीराला आहार पुरवण्याचे काम तोंडावाटे होते.

त्या अन्नाचा आस्वाद घेणण्याचे आणि अन्नग्रहणाची क्रिया आनंददायी बनवण्याचे कामही तोंडाचेच असते. त्यामुळे तोंड येण्याचा आजार झाला की, आपण बेचैन होतो. याचे एक कारण म्हणजे पोटात भूक लागलेली असते आणि काही खाता पिता येत नाही.

आवडीचे पदार्थ समोर दिसले, तरी आपण ते खाऊ शकत नाही. अशावेळी तोंड आले म्हणून आपला चिडचिडेपणा वाढतो. त्याचबरोबर तोंडाचे दुसरे महत्त्वाचे काम म्हणजे बोलणे, संवाद साधणे.

तोंड येणे या आजारात आपलया बोलण्यावरही मर्यादा येतात, कारण तोंडाच्या आत झालेले फोड, जखमा किंवा व्रण यांच्यामुळे तोंडात वेदना होत असतात. बोलताना त्यांना जिभेचा, दातांचा धक्का लागू शकतो आणि आणखीनच त्रास होतो. त्यामुळेही हे दुखणे अगदी नकोसे होऊन जाते.

तोंड येणे म्हणजे काय

तोंड येणे या विकाराला माऊथ अल्सर किंवा स्टोमोटायटिस असेही म्हटले जाते. हा आजार म्हणजे तोंडाच्या आतल्या भागाला सूज येणे होय. यात ओठ, जीभ, पडजीभ, घसा, टाळा यांना सूज येते. त्यामुळे आपल्याला काहीही खाता येत नाही आणि नीट गिळताही येत नाही.

यात फंगल इन्फेक्शन झाले, तर तोंडाला आतून बुरशी येते, प्रतिकारशक्ती कमी होते. काही वेळा तोंडाच्या आतली त्वचा सोलवटल्यासारखी होते. जीभ आणि संपूर्ण तोंड आतून घशापर्यंत लाल होते.

तोंड आल्यावर बर्‍याचदा आपण फक्त घरगुती उपचारांवर विसंबून राहतो. बर्‍याचदा त्याचा फायदाही होतो. परंतु वारंवार तोंड येण्याची समस्या सतावत असेल, तर त्याबाबत डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि त्यानुसार उपचार करणे आवश्यक ठरते..तोंड येण्याची कारणे.शरीरात अतिरिक्त उष्णता वाढणे

एखाद्या आजारावर दीर्घकाळ औषधे घेत असल्यास त्या औषधांचे साईड इफेक्ट होऊन तोंड येते
अति प्रमाणात चहा, कॉफी किंवा तंबाखूचे सेवन, अति धूम्रपान
अति प्रमाणात तिखट, तेलकट खाणे

Please follow and like us:

Leave a Reply